0/10

ماجراجویی عجیب جوجو: چگونه یک اثر شونن تعریف مردانگی را از نو نوشت

مسابقه استیل بال

0/10 ۰ 2 ساعت قبل مقالات جانبی انیمه کپی لینک

صداپیشه انگلیسی جانی جوستار (Johnny Joestar) در بخش «مسابقه استیل بال» (Steel Ball Run)، در گفت‌وگویی این اثر را «کامل» توصیف کرده و تأکید کرده است که جوجو با ارائه‌ای تقریباً سیال و خنثی از جنسیت، دروازه‌ای به روی همه گشوده است.

«ماجراجویی عجیب جوجو» (JoJo’s Bizarre Adventure) در طول نزدیک به چهار دهه، همواره یکی از پرنفوذترین و در عین حال غیرقابل طبقه‌بندی‌ترین آثار صنعت مانگا و انیمه ژاپن بوده است. این مجموعه نه صرفاً به خاطر نبردهای خلاقانه یا طراحی شخصیت‌های به‌یادماندنی، بلکه به این دلیل که توانسته تعریف متعارف از «مردانگی» و «قهرمان» را در ژانر شونن (Shōnen) بازنویسی کند، جایگاه ویژه‌ای یافته است. دامان میلز (Daman Mills)، صداپیشه انگلیسی جانی جوستار (Johnny Joestar) در بخش «مسابقه استیل بال» (Steel Ball Run)، در گفت‌وگویی این اثر را «کامل» توصیف کرده و تأکید کرده است که جوجو با ارائه‌ای تقریباً سیال و خنثی از جنسیت، دروازه‌ای به روی همه گشوده است: چه مرد، چه زن، و چه هر جای میان این دو . این ویژگی، ماجراجویی عجیب جوجو را از بسیاری از آثار هم‌رده خود متمایز می‌کند و آن را به متنی فرهنگی تبدیل می‌کند که مخاطبان گوناگون می‌توانند در آن بازتابی از خود بیابند.

برای درک این تمایز در انیمه ماجراجویی عجیب جوجو، باید به ریشه‌های ژانر شونن نگاه کرد. شونن به طور سنتی مخاطب اصلی خود را پسران نوجوان تعریف کرده و در نتیجه، الگوهای قهرمانی آن اغلب حول محور قدرت بدنی، رقابت و پیروزی در نبرد شکل گرفته است. «ماجراجویی عجیب جوجو» اگرچه در همین ژانر متولد شد، اما از همان بخش‌های نخستین نشان داد که قصد ندارد در چارچوب‌های از پیش تعیین‌شده بماند. هیروهیکو آراکی (Hirohiko Araki)، خالق اثر، به جای تکیه بر کلیشه «قهرمان کامل و شکست‌ناپذیر»، شخصیت‌هایی خلق کرد که دارای ضعف، تردید و نقص‌های آشکار هستند. این رویکرد در بخش هفتم، «مسابقه استیل بال»، به اوج خود می‌رسد؛ جایی که جانی جوستار، قهرمان داستان، نه با اراده‌ای آهنین و اعتماد به نفسی بی‌پایان، بلکه از نقطه‌ای از هم گسیخته و ناامید آغاز می‌کند.

جانی پیش از شروع مسابقه، دوچرخه‌سوار بااستعدادی بوده که بر اثر حادثه‌ای توانایی راه رفتن را از دست داده است. او در ابتدا نه به دنبال افتخار یا نجات جهان، بلکه به دنبال راهی برای بازگرداندن توانایی حرکت خود است. این انگیزه خودخواهانه و انسانی، او را از بسیاری از قهرمانان شونن جدا می‌کند. میلز در این باره توضیح می‌دهد که جانی «امید» خود را از دست داده بود و «مسیر» را گم کرده بود؛ سپس جیرو زپلی (Gyro Zeppeli) وارد زندگی او می‌شود و بدون آنکه قصدی برای نجات او داشته باشد، راهی تازه پیش روی جانی می‌گذارد . این رابطه، هسته عاطفی بخش هفتم را تشکیل می‌دهد. جیرو نه یک استاد حکیم و بی‌نقص، بلکه مردی است پرخاشگر، بددهان و در ظاهر بی‌اعتنا که در عمق وجودش، مسئولیتی عمیق نسبت به دیگران احساس می‌کند. دوستی این دو در طول مسابقه شکل می‌گیرد، نه از طریق سخنرانی‌های اخلاقی، بلکه از طریق تجربه مشترک خطر، شکست و لحظه‌هایی که هر دو مجبور می‌شوند آسیب‌پذیری خود را آشکار کنند. میلز این پیوند را چنین توصیف می‌کند: «آنها در طول سفر به این نزدیکی می‌رسند. هر دو باید بسیار باز و خام با یکدیگر باشند» .

آنچه این رابطه را از یک دوستی ساده فراتر می‌برد، نقشی است که در بازتعریف «قدرت» ایفا می‌کند. در «مسابقه استیل بال» در انیمه ماجراجویی عجیب جوجو، قدرت صرفاً به معنای توانایی مبارزه یا پیروزی در نبرد نیست. جانی و جیرو هر دو در موقعیت‌هایی قرار می‌گیرند که قدرت بدنی یا توانایی ویژه‌شان کافی نیست. آنها باید یاد بگیرند که به یکدیگر تکیه کنند، اشتباهات خود را بپذیرند و گاهی از هدف ظاهری خود دست بکشند تا چیزی مهم‌تر را حفظ کنند. این نوع قدرت—قدرت اعتماد، قدرت پذیرش ضعف، و قدرت ادامه دادن در شرایطی که هیچ تضمینی برای موفقیت وجود ندارد—در قلب روایت بخش هفتم قرار دارد. آراکی در مصاحبه‌ای قدیمی تأکید کرده است که در جوجو، پیروزی هرگز از طریق مداخله الهی یا معجزه‌ای ناگهانی به دست نمی‌آید؛ قهرمانان باید با تلاش، هوش و شجاعت خود آن را کسب کنند. این قاعده، حتی در لحظات عاطفی داستان نیز صادق است: رستگاری جانی از طریق یک لحظه روشنایی ناگهانی حاصل نمی‌شود، بلکه طی فرآیندی دردناک و تدریجی به دست می‌آید. جانی از یک جوان خودمحور و مغرور آغاز می‌کند و به تدریج، از طریق همراهی با جیرو و مواجهه با پیامدهای انتخاب‌هایش، به انسانی تبدیل می‌شود که حاضر است مسئولیت اعمال خود و حتی سرنوشت دیگران را بپذیرد.

در کنار این بازتعریف از قهرمانی، «ماجراجویی عجیب جوجو» به شکلی مداوم مرزهای بیان جنسیتی را نیز به چالش کشیده است. شخصیت‌های مرد این مجموعه اغلب لباس‌هایی می‌پوشند که در فرهنگ عامه، بیشتر به زنانگی یا ظرافت نسبت داده می‌شود: لب‌های رنگ‌شده، لباس‌های تنگ و رنگارنگ، ژست‌های نمایشی و بدن‌هایی که هم قدرت عضلانی و هم زیبایی را به نمایش می‌گذارند. میلز این ویژگی را نه به عنوان تضعیف مردانگی، بلکه به عنوان گسترش آن می‌بیند. او می‌گوید: «مردانگی فقط به این دلیل که لب‌های قرمز دارند یا زیبا هستند از بین نمی‌رود، و زنانگی نیز به این دلیل که عضلانی و بسیار قوی هستند از دست نمی‌رود… این کامل است» . این جمله به هسته‌ای اشاره دارد که جوجو را از بسیاری از آثار هم‌رده متمایز می‌کند: قدرت و زیبایی، مردانگی و زنانگی، در این اثر نه به عنوان دو قطب متضاد، بلکه به عنوان طیفی از امکان‌ها در نظر گرفته می‌شوند که یک شخصیت می‌تواند همزمان در نقاط مختلف آن قرار بگیرد.

این رویکرد انیمه ماجراجویی عجیب جوجو در سطح رسمی نیز تأیید شده است. آراکی در راهنمای نگارش خود، «هیروهیکو آراکی: تکنیک‌های جدید مانگا»، برای شخصیت دیو براندو (Dio Brando)—یکی از ماندگارترین شخصیت‌های شرور تاریخ مانگا—از نماد آندروژن استفاده کرده است . این نماد نشان‌دهنده هویتی است که هم ویژگی‌های مردانه و هم زنانه را در بر می‌گیرد و دیو را در طیف غیردوتایی یا سیال جنسیتی قرار می‌دهد. این تأییدیه اگرچه برای طرفداران قدیمی غافلگیرکننده نبود—زیرا دیو از دیرباز با لباس‌های نمایشی، آرایش و روابطی که هاله‌ای از هومو اروتیسیزم داشت، شناخته می‌شد—اما اهمیت نمادین بزرگی دارد. این نشان می‌دهد که بیان سیال جنسیتی در انیمه ماجراجویی عجیب جوجو نه یک تفسیر تحمیلی از سوی طرفداران، بلکه بخشی از طراحی آگاهانه خالق اثر بوده است.

میلز در ادامه تأکید می‌کند که این ویژگی انیمه ماجراجویی عجیب جوجو را «در دسترس‌تر» از بسیاری از آثار شونن دیگر می‌کند. او اشاره می‌کند که آثار دیگری مانند «دراگون بال» (Dragon Ball) یا «وان پیس» (One Piece) نیز عناصری از آندروژنی دارند، اما در آنها این ویژگی کمتر در خط مقدم قرار گرفته و کدگذاری کوئیر آشکارتری ندارد . در انیمه ماجراجویی عجیب جوجو، این عناصر نه در حاشیه، بلکه در مرکز طراحی شخصیت و روایت قرار دارند. نتیجه این است که مخاطبانی که خود را با الگوهای سنتی مردانگی اکشن شناسایی نمی‌کنند—چه به دلیل جنسیت، چه به دلیل گرایش جنسی، و چه به دلیل نوعی از بیان شخصی که در چارچوب‌های سخت‌گیرانه نمی‌گنجد—می‌توانند در این اثر احساس دیده شدن کنند.

این فراگیری تنها به شخصیت‌های مرد محدود نمی‌شود. در بخش ششم، «اقیانوس سنگی» (Stone Ocean)، آراکی برای نخستین بار در تاریخ انیمه ماجراجویی عجیب جوجو یک زن را به عنوان قهرمان اصلی برگزید: جولین کوجو (Jolyne Kujo). این انتخاب در زمان خود اقدامی جسورانه بود، زیرا مجله شونن جامپ (Shōnen Jump) در آن دوران هنوز نسبت به پذیرش قهرمان زن برای مخاطبان پسر نوجوان تردید داشت. ویراستار آراکی در آن زمان به او پیشنهاد کرده بود که جولین را به مرد تغییر دهد تا appeal بیشتری برای خوانندگان داشته باشد، اما آراکی امتناع کرد و استدلال کرد که دقیقاً همین عدم پذیرش، دلیل ضرورت جولین است . آراکی با این کار، نه تنها کلیشه «قهرمان مرد» را شکست، بلکه نشان داد که قدرت، شجاعت و اراده محدود به جنسیت نیستند. جولین مانند جانی، شخصیتی کامل و بی‌نقص نیست؛ او در ابتدا سردرگم، عصبی و در حال فاصله گرفتن از خانواده‌اش است. اما مسیر او در زندان و مواجهه با دشمنان، به تدریج او را به فردی تبدیل می‌کند که می‌تواند مسئولیت انتخاب‌های خود و سرنوشت دیگران را بپذیرد. این الگو—قهرمانی که از نقص آغاز می‌شود و از طریق تجربه رشد می‌کند—در بخش‌های مختلف جوجو تکرار می‌شود، اما هر بار با زمینه‌ای متفاوت و شخصیتی که تعریف خود را از قدرت ارائه می‌دهد. جولین در نبردها به اتکای خلاقیت، استقامت و اراده خود پیروز می‌شود، نه با تکیه بر نجات‌دهنده‌ای مرد که به کمکش بشتابد.

نکته قابل توجه دیگر درباره بخش ششم انیمه ماجراجویی عجیب جوجو این است که گروه همراهان جولین نیز عمدتاً از زنان تشکیل شده است: ارمس (Ermes) و فو فایترز (Foo Fighters). این دو شخصیت، برخلاف کلیشه‌های رایج زنان در انیمه، دارای شخصیت‌های مستقل، خشن و در عین حال عمیقاً وفادار هستند. ارمس زنی سرسخت، رک‌گو و گاه خشن است و فو فایترز شخصیتی کنجکاو، منطقی و فداکار دارد . این ترکیب، پویایی گروه جولین را به همان اندازه گروه‌های مردانه بخش‌های پیشین جذاب و باورپذیر می‌کند و نشان می‌دهد که آراکی نه تنها یک قهرمان زن خلق کرده، بلکه فضایی ساخته که در آن زنان می‌توانند بدون نیاز به تأیید مردان، داستان خود را پیش ببرند.

در بخش‌های جدیدتر انیمه ماجراجویی عجیب جوجو، مانند «The JOJOLands»، این فراگیری گامی دیگر فراتر می‌گذارد. دراگونا جوستار (Dragona Joestar) به عنوان شخصیتی معرفی می‌شود که ظاهری زنانه دارد، از تزریق‌های هورمونی برای زنانه‌تر شدن ظاهرش استفاده می‌کند، اما همچنان با ضمایر مذکر به او اشاره می‌شود و برادر جودیو (Jodio) نامیده می‌شود . در متن ژاپنی، دراگونا از ضمیر اول‌شخص مؤنث «آتاشی» (atashi) استفاده می‌کند، در حالی که جودیو او را «برادر» می‌نامد. این تنش میان ظاهر، ضمایر و اصطلاحات خویشاوندی، نشان‌دهنده پیچیدگی هویتی است که هنوز در داستان به طور کامل روشن نشده است. برای اثری که در دهه ۱۹۸۰ در مجله‌ای شونن آغاز شد، این مسیر قابل توجه است. آراکی با خلق دراگونا، گامی جسورانه در جهت بازنمایی مستقیم‌تر تجربه‌های جنسیتی برداشته است، حتی اگر این بازنمایی هنوز در حال شکل‌گیری باشد.

نکته مهم دیگر اینکه این رویکرد فراگیر، هیچ‌گاه به معنای حذف یا تضعیف مردانگی نبوده است. برعکس، انیمه ماجراجویی عجیب جوجو همواره مردانگی را به عنوان یک زبان بصری و روایی جدی گرفته است. شخصیت‌هایی مانند جوتارو کوجو (Jotaro Kujo) یا جیرو زپلی هم قدرت بدنی خیره‌کننده دارند و هم عمق عاطفی. قدرت آن‌ها هرگز در تضاد با احساساتشان قرار نمی‌گیرد. آراکی نشان می‌دهد که یک مرد می‌تواند هم‌زمان قوی و آسیب‌پذیر باشد، هم مبارزی سرسخت و هم دوستی وفادار. این تعادل، همان چیزی است که میلز آن را «کامل» می‌نامد: نه حذف هیچ‌یک از دو سر طیف، بلکه پذیرش هم‌زمان هر دو. در واقع، یکی از دستاوردهای اصلی جوجو این است که نشان می‌دهد مردانگی و پذیرش تنوع جنسیتی نه تنها با هم در تضاد نیستند، بلکه می‌توانند یکدیگر را غنی‌تر کنند.

این رویکرد ترکیبی در سرار خط داستانی انمیه ماجراجویی عجیب جوجو، در سطح روایی نیز پیامدهای مهمی دارد. در بسیاری از آثار شونن، قدرت بدنی و مردانگی به عنوان معیار اصلی ارزش یک شخصیت عمل می‌کند و احساسات یا آسیب‌پذیری نشانه ضعف تلقی می‌شود. جوجو این معادله را وارونه می‌کند: قوی‌ترین شخصیت‌ها اغلب کسانی هستند که قادرند احساسات خود را بیان کنند، اشتباهات خود را بپذیرند و به دیگران تکیه کنند. جوتارو کوجو، که در ظاهر سرد و بی‌احساس به نظر می‌رسد، در طول داستان بارها نشان می‌دهد که عمیقاً به مادر و دوستانش اهمیت می‌دهد. جیرو زپلی، با وجود رفتار پرخاشگرانه و شوخی‌های مداوم، در لحظات حساس فداکاری‌های بزرگی انجام می‌دهد. این شخصیت‌ها ثابت می‌کنند که مردانگی واقعی در انکار احساسات نیست، بلکه در پذیرش و مدیریت آگاهانه آنهاست.

میلز در پایان گفت‌وگوی خود آرزو می‌کند که آثار بیشتری از ماجراجویی عجیب جوجو الگو بگیرند: «می‌خواهم مردم احساس کنند که مجازند مردانگی خود را بدون پاک شدن [حذف شدن] بیان کنند. نمی‌خواهم زنانگی نیز از بین برود» . این جمله شاید بهترین خلاصه از چیزی باشد که جوجو را در طول این سال‌ها زنده نگه داشته است. این اثر به جای آنکه یک تعریف واحد از انسان بودن ارائه دهد، فضایی می‌سازد که در آن قدرت و ظرافت، اراده و تردید، مردانگی و زنانگی، می‌توانند در یک شخصیت واحد همزیستی کنند. قهرمانان جوجو کامل نیستند، اما به شکلی عمیق انسانی هستند. و شاید همین باشد که «ماجراجویی عجیب جوجو» را پس از نزدیک به چهل سال، همچنان به یکی از زنده‌ترین و تأثیرگذارترین آثار زمانه ما تبدیل کرده است.