-
0/10
پایان‌بندی فیلم The Odyssey توضیح داده شد؛ چرا اودیسئوس واقعا نمی‌توانست به خانه برگردد؟
شاهکاری دیگر از نولان
فیلم The Odyssey فقط داستان بازگشت یک قهرمان به خانه نیست؛ بلکه روایت مردی است که پس از سال‌ها جنگ، فقدان و سرگردانی، درمی‌یابد بازگشت به گذشته لزوما به معنای پیدا کردن جایگاه سابق خود نیست. Christopher Nolan در اقتباس تازه خود از حماسه منسوب به Homer، مسیر طولانی Odysseus را تا بازگشت به Ithaca دنبال می‌کند، اما پایان داستان نشان می‌دهد که بزرگ‌ترین سفر او شاید درست از همان لحظه‌ای آغاز می‌شود که تصور می‌کند سرانجام به خانه رسیده است.
فیلم The Odyssey برای رسیدن به پایان‌بندی خود عجله‌ای ندارد و مسیر طولانی و پرحادثه اودیسه را تا آخرین لحظه دنبال می‌کند. فیلم جدید Christopher Nolan اقتباسی از منظومه حماسی مشهور منسوب به Homer است؛ یکی از قدیمی‌ترین آثار ادبی باقی‌مانده در جهان که داستان قهرمان یونانی، Odysseus و تلاش طاقت‌فرسای او برای بازگشت به خانه پس از جنگ تروا را روایت می‌کند. در روایت اصلی، Odysseus و خدمه او پس از آن که او با غرور، Cyclops به نام Polyphemus را که یکی از پسران Poseidon است، به سخره می‌گیرد، گرفتار خشم خدای دریا می‌شوند. در فیلم نیز به نظر می‌رسد ماجرا کم‌وبیش به همین مسیر پیش می‌رود، هرچند Christopher Nolan ممکن است جزئیات متفاوتی را برای روایت سینمایی خود در نظر گرفته باشد. از این نقطه، سربازان بازگشته یکی پس از دیگری با فاجعه‌های تازه روبه‌رو می‌شوند تا سرانجام تنها Odysseus زنده می‌ماند. تمام این اتفاقات در نهایت به بازگشت او به Ithaca منتهی می‌شود؛ بازگشتی که حدود دو دهه پس از ترک خانه رخ می‌دهد. Odysseus در حالی که هویتش را پنهان کرده، وارد خانه می‌شود و نقشه‌ای دقیق برای مقابله با خواستگارانی می‌کشد که در غیاب او از دارایی‌هایش استفاده کرده و زندگی Penelope را تحت فشار قرار داده‌اند.
با این حال، Odysseus حتی پس از رسیدن به Ithaca نیز بلافاصله هویت واقعی خود را آشکار نمی‌کند و تنها چند نفر موفق می‌شوند او را بشناسند. نقطه عطف ماجرا زمانی فرا می‌رسد که Penelope چالشی را پیش روی خواستگاران قرار می‌دهد: آنها باید کمان قدیمی Odysseus را زه کنند و تیری را از میان ردیفی از تبرها عبور دهند؛ کاری که در گذشته تنها خود Odysseus از عهده آن برآمده بود. پس از آن، پرده از هویت واقعی او کنار می‌رود و نبرد خونینی علیه خواستگاران آغاز می‌شود؛ در حالی که Antinous، رهبر اصلی آنها، سرنوشت ویژه‌ای در انتظار دارد. در لحظات پایانی فیلم، Odysseus و Penelope سرانجام یکدیگر را دوباره پیدا می‌کنند، اما داستان به یک زندگی آرام در Ithaca ختم نمی‌شود. Odysseus که در جهان مردگان با روح سربازان کشته‌شده خود دیدار کرده، ماموریتی برای حرکت به سوی سرزمین‌های ناشناخته در غرب بر عهده گرفته است تا یاد کسانی را گرامی بدارد که نتوانسته بود برایشان مراسم تدفین مناسبی برگزار کند. بنابراین، با وجود تمام رنج‌هایی که برای بازگشت به خانه متحمل شده، سرنوشت او ماندن در Ithaca نیست. در نهایت، Telemachus تاج‌وتخت را به دست می‌گیرد و Odysseus بار دیگر راهی سفری ناشناخته می‌شود. اگرچه این پایان‌بندی در ظاهر با گرمای یک دیدار دوباره و تصویری امیدوارکننده به پایان می‌رسد، فیلم The Odyssey در لایه‌های عمیق‌تر خود با مفاهیمی مانند خانه، فقدان، وظیفه، سرنوشت و بهای سنگینی که انسان برای بازگشت به گذشته می‌پردازد، درگیر است.
چرا Odysseus نمی‌خواست به خانه برگردد؟
پرسش درباره این که چرا Odysseus و خدمه او در مسیر بازگشت از Troy به Ithaca گرفتار بدشانسی و اتفاقات شوم می‌شوند، در تمام طول فیلم The Odyssey حضور دارد، اما Christopher Nolan به‌تدریج تمرکز خود را از نیروهای بیرونی به آشوب درونی قهرمان داستان معطوف می‌کند. در نهایت، Odysseus مجبور می‌شود با حقیقتی دشوار روبه‌رو شود: او در واقع نمی‌خواهد به خانه بازگردد. در بخش پایانی فیلم، چند بار از او پرسیده می‌شود که چرا با وجود تمام خطرات همچنان از بازگشت به Ithaca سر باز می‌زند، اما او تنها زمانی حاضر می‌شود با پاسخ واقعی روبه‌رو شود که در قالب سربازی سالخورده و ژولیده از جنگ Troy، مقابل همسرش قرار می‌گیرد. جهان The Odyssey اما همچنان Odysseus را قهرمانی بزرگ می‌داند و حتی آوازه پیروزی‌های او را در قالب ترانه‌ها زنده نگه داشته است. نقشه او برای پنهان کردن سربازان یونانی درون اسب چوبی و تقدیم آن به Athena، ایزدی که یونانی‌ها و مردم Troy او را می‌پرستیدند، سرنوشت جنگ را تغییر داد و به پیروزی یونانی‌ها منجر شد. در فیلم، این ماجرا را Menelaus، پادشاه Sparta که خود در کنار Odysseus در جنگ حضور داشته، برای Telemachus تعریف می‌کند. روایت Menelaus از این پیروزی به دلیل حضور مستقیم او در میدان نبرد، بسیار شخصی‌تر از داستان‌هایی است که بعدها توسط آوازخوانان نقل شده‌اند. با این حال، حقیقتی که Menelaus تعریف می‌کند با چیزی که در ذهن خود Odysseus گذشته، تفاوت اساسی دارد. او هنگام اجرای نقشه اسب چوبی با واقعیتی هولناک روبه‌رو شد: کاری که انجام داده بود، آن‌قدرها هم قهرمانانه نبود.
نقشه اسب چوبی، هرچقدر هم هوشمندانه طراحی شده بود، در نهایت نوعی فریب بود که از اعتماد و قواعد پذیرفته‌شده میان جوامع متمدن سوءاستفاده می‌کرد تا ساکنان یک شهر را به دام بیندازد و قتل‌عام کند. Odysseus هنگام سقوط Troy، گویی از بیرون به صحنه نگاه می‌کرد و حتی تصویری هولناک از سر بریده شدن تندیس Athena می‌دید؛ گویی خود الهه در برابر چشمان او اعدام شده است. از همان لحظه، او احساس کرد که جهان به پایان رسیده است. از نگاه Odysseus، خیانتی که در Troy رخ داد، ضربه‌ای به همان اعتماد شکننده‌ای بود که انسان‌ها برای جلوگیری از خشونت و حفظ تمدن به آن نیاز دارند. با فروپاشی این اعتماد، قوانینی مانند قانون Zeus و سنت‌هایی که جوامع را کنار یکدیگر نگه می‌داشتند نیز به‌تدریج بی‌معنا می‌شدند و تمدنی که او می‌شناخت، در مسیر فروپاشی قرار می‌گرفت. همین احساس گناه در نهایت دلیل اصلی ناتوانی Odysseus برای بازگشت به Ithaca بود؛ همان چیزی که باعث شد از همراهی با کشتی Agamemnon خودداری کند، بی‌دلیل Polyphemus را تحریک کند و حتی با اشتیاق از گل نیلوفر فراموشی‌بخش بخورد. او نمی‌خواست به خانه برگردد، چون باور داشت پس از کاری که در Troy انجام داده، شایسته بازگشت نیست و مهم‌تر از آن، خانه‌ای که ترک کرده بود دیگر نمی‌توانست همان خانه سابق باشد.
Circe بیشتر از آنچه خودش می‌دانست حق داشت
این ایده پیش از اعتراف نهایی Odysseus نیز خود را نشان می‌دهد. Telemachus از Menelaus می‌شنود که شایعاتی درباره گروهی از افراد خطرناک در سراسر سواحل یونان پیچیده است؛ مردانی که از دریا می‌رسند و هرج‌ومرج به راه می‌اندازند. در خانه خود Telemachus نیز خواستگاران سال‌ها است قانون Zeus را به سخره گرفته‌اند و حالا به نظر می‌رسد آماده‌اند آخرین مرزها را هم زیر پا بگذارند و برای همیشه وارث Odysseus را به قتل برسانند. نشانه‌ها واضح هستند: پایه‌های جامعه در حال فرسوده شدن است و قوانینی که قرار بود انسان‌ها را از غلتیدن به خشونت بی‌حدومرز بازدارند، دیگر قدرت سابق خود را ندارند. با این حال، هیچ صحنه‌ای این مفهوم را به اندازه رویارویی Odysseus و افرادش با Circe برجسته نمی‌کند. تبدیل کردن سربازان به خوک یکی از به‌یادماندنی‌ترین لحظات The Odyssey است، اما اهمیت واقعی این صحنه در دلیل Circe برای انجام آن نهفته است. از نگاه او، این مردان از ابتدا چیزی جز خوک نبوده‌اند و ظاهر انسانی آنها تنها پوششی برای پنهان کردن ماهیت واقعی‌شان بوده است. خشونت بی‌رحمانه‌ای که هنگام سربازی مرتکب شده بودند، چیزی نبود که به آنها تحمیل شده باشد، بلکه بخشی از وجود خودشان بود و حالا به ماهیت آنها تبدیل شده بود. Circe حتی اصرار داشت که آنها دیر یا زود به خودش نیز حمله می‌کردند.
صرف‌نظر از این که آیا تک‌تک آن سربازان واقعا چنین قصدی داشتند یا نه، در ادامه مشخص می‌شود که Odysseus با اصل حرف Circe تا حد زیادی موافق است. او هنگام سقوط Troy نیز به همین حقیقت پی برده بود و بعدها متوجه می‌شود مردانی که از دریا به سواحل یونان بازمی‌گردند، مهاجمان بیگانه نیستند، بلکه همان سربازان یونانی خودشان هستند؛ مردانی که در جنگ Agamemnon در سرزمین‌های دیگر به تجاوز و غارت دست زدند و پس از بازگشت نیز همان رفتار را ادامه دادند. این کشف برای Odysseus بسیار تلخ و تکان‌دهنده است و در عین حال بخشی از رویکرد Christopher Nolan به اقتباس خود از The Odyssey محسوب می‌شود. فیلم تلاش دارد در کنار عناصر اسطوره‌ای و اتفاقات فراطبیعی، تصویری سرد و واقع‌گرایانه از خشونت، جنگ و پیامدهای انسانی آن ارائه دهد. همین نگاه، یک پرسش بزرگ‌تر را مطرح می‌کند…
آیا خدایان در فیلم The Odyssey ساخته Christopher Nolan واقعا وجود دارند؟
یکی از مهم‌ترین تفاوت‌های فیلم The Odyssey با منبع ادبی آن، نحوه استفاده از خدایان المپ‌نشین است. در اثر منسوب به Homer، خدایان کاملا واقعی هستند و مستقیما در سرنوشت انسان‌ها دخالت می‌کنند. خشم Poseidon مانع از رسیدن Odysseus به خانه می‌شود، در حالی که حمایت مداوم Athena به او کمک می‌کند تا سرانجام به Ithaca برسد و پیروزی شایسته‌ای را در انتظار خود ببیند. Athena در زندگی Telemachus نیز حضوری پررنگ دارد و بارها با چهره Mentor ظاهر می‌شود تا به او توصیه‌های خردمندانه ارائه دهد. حتی Hermes، پیام‌رسان خدایان، وظیفه دارد به Calypso اعلام کند که دوران اسارت Odysseus باید به پایان برسد و زمان آزادی او فرا رسیده است. اما Christopher Nolan در فیلم The Odyssey رویکرد متفاوتی در پیش گرفته است. فیلم از همان ابتدا از دوره‌ای با عنوان دوران جادوی ظاهری سخن می‌گوید؛ عبارتی که می‌توان آن را به دو شکل تفسیر کرد. شاید جادو واقعا در جهان داستان وجود داشته باشد، همان‌طور که با موجودی مانند Cyclops روبه‌رو می‌شویم، یا شاید انسان‌های آن دوران جهان را جادویی تصور می‌کردند و هر صدای رعد را نشانه‌ای از اراده Zeus می‌دانستند. فیلم در نقطه‌ای میان این دو برداشت حرکت می‌کند و درباره خود خدایان نیز شواهد قابل‌توجهی ارائه می‌دهد که شاید آنها هیچ تاثیر مستقیمی بر سرنوشت انسان‌ها نداشته باشند و آنچه می‌بینیم، بیشتر نتیجه باور و ذهنیت شخصیت‌ها باشد. تنها خدای المپ‌نشینی که به شکل فیزیکی در فیلم The Odyssey ظاهر می‌شود، Athena است؛ هرچند نقش او در مقایسه با روایت اصلی بسیار محدودتر شده است. اگر یکی از شخصیت‌هایی که Telemachus با آنها روبه‌رو می‌شود در حقیقت Athena در لباس مبدل باشد، فیلم هرگز این موضوع را به‌طور قطعی برای او یا مخاطب آشکار نمی‌کند. Telemachus در اشاره‌ای معنادار به نقش Athena در متن اصلی، درباره Mentor می‌گوید که چشم‌هایی خردمند دارد، چشم‌هایی شبیه Athena، اما نکته جالب این است که او همین تعبیر را درباره Odysseus در لباس مبدل نیز به کار می‌برد. این موضوع می‌تواند نشان دهد که Telemachus بیش از آن که واقعا با یک الهه روبه‌رو شده باشد، در جست‌وجوی نشانه‌ای از هدایت Athena در زندگی خود است. در نهایت، Athena تنها در برابر Odysseus ظاهر می‌شود و فیلم عمدا این احتمال را باز می‌گذارد که او نه یک الهه واقعی، بلکه تصویری باشد که ذهن آشفته و گناهکار Odysseus برای رویارویی با گذشته خود ساخته است. به این ترتیب، Christopher Nolan مرز میان اسطوره و واقعیت را عمدا مبهم نگه می‌دارد و این پرسش را بی‌پاسخ می‌گذارد که آیا خدایان واقعا در جهان The Odyssey حضور دارند یا انسان‌ها تنها برای اتفاقات غیرقابل‌توضیح زندگی خود، چهره‌ای الهی ساخته‌اند.
حس غیاب نیروهای الهی در سراسر فیلم The Odyssey نیز به‌وضوح دیده می‌شود. در اسطوره اصلی، ریشه‌های جنگ Troy به ماجرای انتخاب Paris، شاهزاده Troy، بازمی‌گردد؛ جایی که او در داستانی مشهور با عنوان داوری Paris، Aphrodite را به‌عنوان زیباترین الهه برمی‌گزیند و Athena و Hera را کنار می‌گذارد. Aphrodite نیز در ازای این انتخاب، زیباترین زن فانی یعنی Helen را به او وعده می‌دهد؛ زنی که در آن زمان همسر Menelaus، پادشاه Sparta، بود. در ادامه، Agamemnon، برادر Menelaus، نیروهای یونانی را برای حمله به Troy و بازگرداندن Helen متحد می‌کند. با این حال، فیلم Christopher Nolan بسیاری از این عناصر اسطوره‌ای را با تردیدی حساب‌شده روایت می‌کند. برای مثال، زمانی که خدمه باقی‌مانده Odysseus پس از رویارویی با Polyphemus فرار می‌کنند، فیلم چندان بر این موضوع تاکید ندارد که آنها توسط پسر Poseidon نفرین شده‌اند. در عوض، این احساس به مخاطب منتقل می‌شود که خود سربازان برای توضیح بدبیاری‌هایشان به این باور خرافی پناه می‌برند. همین نگاه در مسیر داستان Odysseus نیز ادامه پیدا می‌کند؛ زیرا هرچه بیشتر با گذشته او آشنا می‌شویم، بیشتر متوجه می‌شویم که مهم‌ترین مانع بازگشتش به خانه نه خدایان، بلکه احساس گناهی است که از درون او را فرسوده می‌کند. حتی در مواجهه با اتفاقات فراطبیعی و شگفتی‌های اسطوره‌ای، فیلم The Odyssey بارها بر نقش انسان‌ها در تعیین سرنوشت خودشان تاکید می‌کند. شخصیت‌ها قربانیانی صرف نیستند که زندگی‌شان را خدایان المپ‌نشین کنترل کنند، بلکه انتخاب‌های خودشان هستند که آنها را به سمت جنگ، خشونت، رنج و در نهایت پیامدهای اعمالشان می‌برند. این که خدایان المپ‌نشین در نسخه Christopher Nolan واقعا وجود دارند یا نه، برای تجربه فیلم اهمیت تعیین‌کننده‌ای ندارد و شاید اساسا قرار نیست پاسخی قطعی برای آن ارائه شود. در عوض، همین تردید درباره وجود نیروهای الهی، یا دست‌کم فاصله‌ای که فیلم میان خدایان و انسان‌ها ایجاد می‌کند، مسئولیت شکل دادن به جهان را بر دوش خود انسان‌ها می‌گذارد. شخصیت‌های The Odyssey باید با انتخاب‌هایشان زندگی کنند و نمی‌توانند تمام شکست‌ها و فجایع را به اراده خدایان نسبت دهند. همین تغییر ظریف اما اساسی، کلید درک آن چیزی است که این نسخه از The Odyssey در هسته اصلی خود می‌خواهد روایت کند: داستان مردی که بیش از آن که برای بازگشت به خانه با خدایان بجنگد، باید با گذشته، گناه و انتخاب‌های خودش روبه‌رو شود.
آیا پایان فیلم The Odyssey واقعا خوش است؟
در جهانی که خدایان سرنوشت انسان‌ها را تعیین می‌کنند، نظم امور از پیش مشخص است. قانون Zeus لازم‌الاجرا است و هرکس از آن سرپیچی کند، در نهایت با عدالت الهی روبه‌رو خواهد شد. در چنین جهانی، حتی اگر نظم برای مدتی برهم بخورد، در پایان همه چیز دوباره سر جای خود قرار می‌گیرد. اما در جهانی که انسان‌ها سرنوشت خود را رقم می‌زنند، این نظم بسیار شکننده است. قانون Zeus که پایه تمدن محسوب می‌شود، تنها مرزی بسیار نازک میان دستاوردهای یونانی‌ها و آغاز عصری تاریک است. اگر انسان‌ها تصمیم بگیرند این مرز را به اندازه کافی تحت فشار قرار دهند، هیچ تضمینی وجود ندارد که بتوانند دوباره آن را ترمیم کنند. پایان فیلم The Odyssey به همین جهان دوم تعلق دارد. Christopher Nolan همانند فیلم قبلی خود، Oppenheimer، داستانی پیشاآخرالزمانی روایت می‌کند؛ در اینجا Odysseus و اسب چوبی Troy نقشی مشابه Oppenheimer و بمب اتم دارند. سازنده‌ای که از همان لحظه خلق یک ابزار ویرانگر، احساس می‌کند شاید با این کار سرنوشت بشریت را برای همیشه تغییر داده باشد. از این زاویه، پایان فیلم The Odyssey در نقطه‌ای نسبتا تاریک قرار می‌گیرد. حتی Odysseus به Penelope می‌گوید داستان آنها تنها در قالب آوازها باقی خواهد ماند، زیرا پس از نابودی انسان‌هایی که توانایی نوشتن دارند، دیگر چیزی جز آواز برای روایت کردن گذشته باقی نمی‌ماند.
با این حال، پایان فیلم به اندازه پایان Oppenheimer تلخ و ناامیدکننده به نظر نمی‌رسد. فضای صحنه پایانی گرم و آرام است؛ Odysseus و Penelope با لبخند از Ithaca دور می‌شوند و به سوی سرزمینی ناشناخته حرکت می‌کنند، در حالی که Telemachus با پوشیدن لباس سلطنتی، تصویری امیدوارکننده از آینده به نمایش می‌گذارد. Penelope نیز در پاسخ به بدبینی همسرش درباره آینده، اصرار دارد که آنها دوام خواهند آورد. تمدن روزی دوباره بازخواهد گشت، حتی اگر دوران تمدن فعلی رو به پایان باشد. به نظر می‌رسد این برداشت از The Odyssey ارتباط مستقیمی با زمانه ما دارد؛ دورانی که پیوندهای میان انسان‌ها و اصولی که جامعه را کنار هم نگه می‌دارند، شکننده‌تر از همیشه به نظر می‌رسند. شاید Christopher Nolan می‌خواهد با این فیلم توجه مخاطب را دوباره به چیزهایی جلب کند که در زندگی اهمیت واقعی دارند و یادآوری کند که هنوز برای جلوگیری از سقوط به عصری تاریک فرصت وجود دارد. یا شاید باید از این واقعیت آرامش بگیریم که بشریت پیش از این نیز چنین دوره‌هایی را پشت سر گذاشته است؛ داستان Odysseus با وجود تمام فجایع دوام آورده و تمدن نیز سرانجام دوباره به جهان بازگشته است. شاید هنوز نتوان با اطمینان گفت که پایان فیلم The Odyssey برای بشریت پایانی خوش است، اما درباره خود Odysseus تردید چندانی وجود ندارد. با وجود تمام بدبینی‌های او، پایان داستان را نمی‌توان چیزی جز خوش برای این قهرمان دانست. اگر یکی از مضمون‌های تکرارشونده در آثار Christopher Nolan را در نظر بگیریم، Odysseus در نهایت تصمیم درستی گرفت که به خانه بازگردد. این که پس از یافتن دوباره عشق در زندگی‌اش، بار دیگر راهی سفری ناشناخته شود، دیگر باری سنگین بر دوش او نیست.
نظرات
دیدگاه خود را اشتراک گذارید